Bilişsel Kaçınma Ölçeği (BKÖ)

Bilişsel Kaçınma Ölçeği (BKÖ)

İnsanlar olumsuz veya rahatsız edici düşüncelerle karşılaştıklarında farklı zihinsel stratejiler kullanırlar. Lütfen aşağıdaki maddelerin sizin düşünme ve baş etme tarzınıza ne ölçüde uyduğunu en iyi yansıtan seçeneği işaretleyiniz.

İnsanlar olumsuz veya rahatsız edici düşüncelerle karşılaştıklarında farklı zihinsel stratejiler kullanırlar. Lütfen aşağıdaki maddelerin sizin düşünme ve baş etme tarzınıza ne ölçüde uyduğunu en iyi yansıtan seçeneği işaretleyiniz.

Bilişsel Kaçınma Nedir?

Bilişsel kaçınma, bireyin kendisinde kaygı, korku veya rahatsızlık uyandıran düşünce, anı ve zihinsel imgelerle yüzleşmekten kaçınmak amacıyla başvurduğu bilinçli ya da otomatik zihinsel stratejilerin bütünüdür.

Kısa vadede rahatlatıcı gibi görünse de bilişsel kaçınma, uzun vadede bastırılmaya çalışılan düşüncelerin sıklığını ve yoğunluğunu artıran (ironik süreç teorisi / pembe fil paradoksu) ve kronik endişeyi besleyen en önemli psikolojik faktörlerden biridir.

Bilişsel Kaçınmanın 5 Temel Alt Boyutu

  • 1. Düşünce Bastırma: Rahatsız edici fikirleri zihinden tamamen atmaya, yok saymaya veya zorla düşünmemeye çalışma çabasıdır.

  • 2. Düşünce Değiştirme: Tehdit edici bir düşünce belirdiğinde zihni hemen başka bir konuya, gereksiz ayrıntılara veya geçmiş anılara yönlendirerek dikkati dağıtma girişimidir.

  • 3. Zihinsel Oyalanma: Zihinsel kaygılarla baş başa kalmamak için sürekli bir işle meşgul olma, fiziksel aktivitelere sarılma ve kendini sürekli meşgul tutma ihtiyacıdır.

  • 4. İmgeleri Sözel Düşünceye Dönüştürme: Zihinde canlanan korkutucu görsel sahnelerden (imgelerden) kaçınmak için iç konuşmalar ve mantıksal monologlar üreterek duygusal temastan uzaklaşma çabasıdır.

  • 5. Tehdit Edici Uyaranlardan Kaçınma: Olumsuz düşünceleri tetikleyebilecek insanlardan, nesnelerden, mekânlardan ve ortamlardan fiziksel veya davranışsal olarak uzak durma eğilimidir.

Türkiye Geçerlik ve Güvenirlik Standardı

Bilişsel Kaçınma Ölçeği'nin (BKÖ) Türkçe geçerlik ve güvenirlik standardizasyonu Doç. Dr. Selda Sarı ve Prof. Dr. Müjgan İnözü tarafından gerçekleştirilmiştir. 25 maddeden ve 5 alt boyuttan oluşan 5'li Likert tipi ölçek, Türk kültüründe bireylerin kaygıya karşı geliştirdikleri bilişsel kaçınma stratejilerini güvenilir bir biçimde ölçmektedir.

Puan Aralıkları ve Değerlendirme Tablosu

  • 25 - 58 Puan: Düşük Kaçınma (Yüksek Kabul). Rahatsız edici düşüncelerle savaşmadan kalabilme ve zihinsel esneklik düzeyi yüksektir.

  • 59 - 91 Puan: Orta Düzey. Dönemsel stres anlarında düşünceleri bastırma ve oyalanma stratejileri devreye girebilir.

  • 92 - 125 Puan: Yüksek Kaçınma (Kronik Bastırma). Zihinsel kaçınma yoğun bir döngüye dönüşmüştür; bu durum kronik endişeyi ve kaygıyı besler.

Önemli Hatırlatma: Düşüncelerle savaşmak onları güçlendirir; Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) ve Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT) yaklaşımlarıyla düşüncelerle sağlıklı bir ilişki kurmayı öğrenmek mümkündür.

Akademik Kaynakça

  • Sexton, K. A., & Dugas, M. J. (2008). The Cognitive Avoidance Questionnaire: Validation of the English translation. Journal of Anxiety Disorders, 22(3), 355-370.

  • Sarı, S., & İnözü, M. (2014). Bilişsel Kaçınma Ölçeği'nin Türkçe formunun psikometrik özellikleri. Türk Psikiyatri Dergisi, 25(4), 265-274.