Psikolojik Esneklik Nedir? (Psychological Flexibility)

Psikolojik esneklik, bireyin hoşa gitmeyen düşünce, duygu veya bedensel duyumlar yaşamasına rağmen içinde bulunduğu anla temas kurabilmesi ve kişisel değerleri doğrultusunda anlamlı eylemlerde bulunabilme kapasitesidir. Üçüncü dalga bilişsel davranışçı terapilerden biri olan Kabul ve Kararlılık Terapisi'nin (ACT - Acceptance and Commitment Therapy) merkezinde yer alan temel ruh sağlığı modelidir.

Psikolojik katılık (inflexibility) kaygı, stres ve depresif belirtileri beslerken; esneklik düzeyi yüksek bireyler yaşamın zorluklarına karşı çok daha yüksek duygusal dayanıklılık (resilience) sergiler.

ACT ve Hexaflex Modeli: Esnekliğin 5 Boyutu

1. Eyleme Geçme (Committed Action): Zorluklar ve olumsuz duygular karşısında geri çekilmek yerine, belirlenen değerler uğruna kararlı adımlar atabilme becerisidir.

2. Kabul Etme (Acceptance): İçsel acı, kaygı veya stresi bastırmaya çalışmadan, hayatın doğal bir parçası olarak deneyimlemeye alan açabilmektir.

3. Bağlamsal Benlik (Self-as-Context): Kişinin kendisini anlık düşünce ve duygularından ibaret görmemesi; zihnine bir gözlemci gibi uzaktan bakabilmesidir.

4. Anda Olma (Contact with the Present Moment): Zihnin geçmiş veya gelecek kaygıları arasında kaybolması yerine, dikkati yargısızca "şu an"a odaklayabilme farkındalığıdır (Mindfulness).

5. Değerler (Values): Başkalarının beklentileri yerine, kişinin kendi hayatını anlamlı kılan temel ilkeler doğrultusunda kararlar alabilmesidir.

Türkiye Geçerlik ve Güvenirlik Standardı (Dr. Mehmet Karakuş & Dr. Sevda Aslan Akbay, 2020)

Psikolojik Esneklik Ölçeği'nin (PEÖ) Türkçe standardizasyon, geçerlik ve güvenirlik çalışması Dr. Mehmet Karakuş ve Dr. Sevda Aslan Akbay (2020) tarafından yürütülmüştür. 28 maddeden ve 5 alt boyuttan oluşan ölçeğin Türk kültüründe geçerli ve güvenilir bir psikometrik araç olduğu kanıtlanmıştır.

Puan Aralıkları ve Değerlendirme

28 - 65 Puan (Düşük - Psikolojik Katılık): Duygulardan kaçınma, aşırı düşünme veya değerlerden uzaklaşma eğilimi; profesyonel destek önerilir.

66 - 104 Puan (Orta Düzey): Yaşam uyumu dengelidir ancak yoğun stres anlarında kaçınma veya eylemsizlik görülebilir.

105 - 140 Puan (Yüksek - Güçlü Esneklik): Birey zorlu duygularla sağlıklı temas kurabilmekte ve değerleri doğrultusunda kararlı adımlar atabilmektedir.

Akademik Kaynakça (APA 7)

Hayes, S. C., Luoma, J. B., Bond, F. W., Masuda, A., & Lillis, J. (2006). Acceptance and commitment therapy: Model, processes and outcomes. Behaviour Research and Therapy, 44(1), 1-25.

Karakuş, M., & Akbay, S. E. (2020). Psikolojik Esneklik Ölçeği'nin (PEÖ) Türkçe uyarlaması: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 21(2), 734-750.